Assotsiatsiyalar paydo boʻlmayaptimi?

Assotsiatsiyalar paydo boʻlmayaptimi?

Sobiq deputat Azimbek Beknazarov Kanibek Tumanbayevni «hokimiyatda prezidentdan keyingi ikkinchi odam» deb atadi. Bu rasmiy konstitutsiyaviy maqom yoki lavozim emas, balki siyosiy taʼrifdir. Biroq u Qirgʻiziston Prezidenti Ish boshqaruvchisining bugungi vakolatlari koʻlamini juda aniq yetkazib beradi, zero u allaqachon protokol va shahar tashqarisidagi dala hovlilar uchun masʼul boʻlgan odatiy «xoʻjalik mudiri» doirasidan chiqib ketgan.

Bugungi kunda Tumanbayevning idorasi — QR Prezidenti Ish boshqarmasi — mamlakatning strategik aktivlarini jamlagan ulkan kvazixoldingga aylandi. Uning orbitasida nafaqat davlat rezidentsiyalari va «Ala-Archa», «Qorakoʻl» yoki «Salqin-Toʻr» kabi tabiiy milliy bogʻlar, balki davlat qurilishlarining butun tizimi ham paydo boʻldi. Bu yerga magistral aloqa va raqamli infratuzilma — «Kirgiztelekom», idoralararo almashinuv operatori «Tүndүk», milliylashtirilgan «ElKat» internet-provayderi «Aknet» tarmogʻi bilan birga, shuningdek, «Kirgiz pochtasi» ham oʻtdi. Moliya va uy-joy bloklari «Kilim Bank» hamda yirik qurilish monopolisti boʻlgan «Davlat ipoteka kompaniyasi» OAJ orqali birlashtirildi. Bunga «Uchkun» zavodi orqali davlat ahamiyatiga molik hujjatlar va darsliklarni chop etish monopoliyasi, sanoatni qayta ishga tushirish boʻyicha «Kirgizindustriya» fondi va avtotransportni roʻyxatdan oʻtkazuvchi aholiga xizmat koʻrsatish markazlari ham qoʻshiladi.

Bunday hajmdagi milliy boylikning bitta tuzilma qoʻlida toʻplanishi joʻshqin hisobotlarni emas, balki qatʼiy buxgalteriya auditini talab qiladi. Yerlar qanday shartlarda begonalashtirilmoqda, pulni haqiqatda kim kiritmoqda, nega muddatlar buzilmoqda va koʻp milliardlik shartnomalar kimga nasib etmoqda?

### Tashqi investor haqidagi mif va yer barteri

2023 yil oktyabr oyida Qora-Oyda besh yulduzli mehmonxona qurilishiga start berar ekan, Tumanbayev Qirgʻiziston biznes uchun qonun ustuvor boʻlgan eng xavfsiz bandargohga aylanishini ishontirib aytdi va bu soʻzlarini ozarbayjonlik investorlarga Issiqkoʻldagi 17,24 gektar yerni topshirish bilan mustahkamladi. Oradan bir yil oʻtib, ushbu sxema achchiq haqiqatga toʻqnash keldi. 2024 yil 11 oktyabrda mulozim «Bishkek» EIZ hududi ijarachilariga majburiyatlar bajarilmagani bahonasida yer uchastkalari davlat tomonidan olib qoʻyilishini maʼlum qildi. Taxminan 25 million dollarlik investitsiya kiritganini daʼvo qilgan tadbirkorlar sud qarori yoʻqligi va maʼmuriy bosim haqida gapirishdi. Huquqiy davlatda investorni ish boshqaruvchisining yakka tartibdagi bayonoti emas, balki ochiq tartib-taomil va mustaqil baholash himoya qiladi.

Soʻz va amal oʻrtasidagi bunday tafovut xorijiy hamkorlar haqidagi ketma-ket bayonotlarda ayniqsa yaqqol koʻzga tashlanadi. Davlat direktsiyasi toʻgʻridan-toʻgʻri Ish boshqarmasiga boʻysunuvchi «Asman» ekologik shahrida ommaviy investorlar kinodagidek tezlik bilan bir-birini almashtirdi. 20 milliard dollar vaʼda qilgan Frantsiya konsalting tuzilmalaridan tortib, 1 milliard dollarlik Janubiy Koreyaning Promise Land kompaniyasi va undan keyin Xitoy qurilish korporatsiyalari bilan imzolangan hadli protokollargacha. Aslida esa real valyuta kapitali baribir kirib kelmadi.

Shunga oʻxshash holat Prezident Administratsiyasining yangi «Intimak Ordo» binosi atrofida ham kuzatildi. Jamiyatga byudjetdan bir tiyin ham sarflamasdan, «investor» mablagʻlari hisobidan quriladigan obʼyekt vaʼda qilingan edi, biroq amalda bu investor mahalliy developerlar konsortsiumi («TS Grupp», «Ekspress-Stroy KG» tuzilmalari) boʻlib chiqdi va ular buning evaziga poytaxt janubidagi 16 gektar qimmatbaho davlat yerini oldi.

Xuddi shu tarix Bishkekdagi «Aq-Qula» ippodromi bilan ham takrorlandi. Kutilgan 70 million dollarlik xorijiy investitsiyalar oʻrniga, tarixiy shahar hududi buzib tashlandi va DIK nazoratidagi turar joy tijorat qurilishi uchun topshirildi, yangi obʼyekt esa byudjet va yer resurslarini ichki qayta taqsimlash orqali barpo etilmoqda. Bu yerda klassik investorlar oʻrnini yo «beton evaziga yer» koʻrinishidagi toʻgʻridan-toʻgʻri natural barter, yoki Ish boshqarmasiga qoʻshib olingan davlat kompaniyalaridan resurslarni soʻrib olish egallamoqda.

### «X» belgisi ostidagi homiylar

Xuddi shu yopiq moliyalashtirish sxemasi boʻyicha Ish boshqarmasi yirik imij loyihalarini ham tashkil etadi. Tumanbayev idorasi kuratorligida Butunjahon koʻchmanchilar oʻyinlariga (BKOʻ-2026) tayyorgarlik koʻrildi, bunda byudjet xarajatlari yirik biznes va davlat korxonalaridan norasmiy mablagʻ yigʻish bilan birga olib borildi.

Soʻngra Ish boshqarmasi yangi «Bishkek Arena»da kolumbiyalik pop-diva Shakiraning stadiondagi kontsertini tashkil etish va xavfsizligini taʼminlashni oʻz zimmasiga oldi. Yulduzning haddan tashqari yuqori gonorarlari haqidagi tabiiy savollarga Tumanbayev odatdagidek, davlat «bir tiyin ham» sarflamasligini, chunki tadbirni allaqasi u «xususiy kompaniya» tashkil etayotganini aytib javob berdi. Ammo aynan shu yerda yaratilgan sxemaning tizimli nuqsoni namoyon boʻladi. Nufuzli davlat idorasi koʻp millionlik xarajatlarni qoplash uchun nomi oshkor etilmagan «homiylar»ni jalb qilganda, jamiyat tushunarsiz devor qarshisida qoladi. Bu yashirin saxovatpeshalar kimlar? Xususiy biznes qanday imtiyozlar, yerlar yoki qurilish pudratlari evaziga davlat miqyosidagi xarajatlarni oʻz zimmasiga olmoqda?

Tsivilizatsiyalashgan korruptsiyaga qarshi kurash amaliyotida yuqori lavozimli mulozimlarning «anonim homiyligi» tushunchasi toʻgʻridan-toʻgʻri xavf zonasi hisoblanadi. Yashirin moliyaviy mablagʻlar investorlarga albatta yopiq davlat shartnomalari yoki qoidabuzarliklarga koʻz yumish koʻrinishida qaytadi.

### Buzilgan dedlaynlar va auditdagi millionlab tirqishlar

Ommaviy vaʼdalar benuqson menejment manzarasini yaratayotgan bir paytda, nazorat muddatlari surilishda davom etmoqda. 2026 yil yanvarida Tumanbayev yangi Oʻsh bozori va avtovokzal may oyida qatʼiy jadval boʻyicha ishga tushirilishini ishonch bilan taʼkidlagan edi. Sentyabr boshida esa ritorika oʻzgardi: u allaqachon 90 foizlik tayyorgarlik va mavhum «yaqin oylar» haqida gapira boshladi.

Ancha xavotirli maʼlumotlar rasmiy hujjatlarda keltirilgan. Hisob palatasi portalida eʼlon qilingan Qorakoʻl aeroporti boʻyicha hisobot loyihasida kompaniyalar tomonidan qurilish materiallari narxlarining 3,58 million somga toʻgʻridan-toʻgʻri oshirib koʻrsatilgani qayd etilgan. Majmuani moliyalashtirishning umumiy hajmi boʻlgan 2,18 milliard somdan qariyb 1,3 milliardi pudratchining debitorlik qarzi sifatida havoda muallaq qolib ketgan, tekshiruv vaqtida bajarilgan ishlar dalolatnomalari topshirilmagan, obʼyektning foydalanishga topshirilgani esa auditorlarga umuman tasdiqlanmagan. Hisob palatasining ortiqcha toʻlovni qaytarish va qarzni uch oylik muddatda yopish haqidagi tavsiyasi tejamkorlik namunasi sifatida taqdim etilgan obʼyektdagi oʻtkir moliyaviy inqirozni koʻrsatadi.

### Pudratchilar puli va manfaatlar chorrahasi

Jalb qilingan pudratchi tashkilotlarning loyihadan loyihaga oʻtib yurishi ham alohida qiziqish uygʻotadi. «Inshaat stroy bilding» kompaniyasi bir vaqtning oʻzida Ish boshqarmasi nazoratidagi Davlat ipoteka kompaniyasi uchun «Muras» turar joy massivi qurilishi boʻyicha surishtiruvda paydo boʻldi. Jurnalistlar oʻshanda «Inshaat»ning sobiq egasi Ermek Atantayev 2022 yilda «BKS» qurilish firmasini oʻz nomiga rasmiylashtirganini aniqlashgan, ushbu firma Tumanbayev davlat xizmatiga kelguniga qadar uning oʻziga tegishli boʻlgan. Bundan tashqari, «Inshaat» hammuassisi Akbarali Abdrazakov 2026 yil yozida oʻsha DIK — qurilishlarni buyurtma qiluvchi va moliyalashtirish toʻgʻrisida qaror qabul qiluvchi tuzilmaning direktorlar kengashi tarkibiga kiritilgan.

Shunga oʻxshash parallellar avtozavod loyihasida ham koʻrinadi, u yerda investorlar nomlarida — Hubei Zhuoyue'dan tortib «Xubey Tszisu Investitsiya» MCHJgacha nomuvofiqliklar yuzaga kelgan, yer uchastkalari esa mulozimning taxmin qilinayotgan qarindoshlari bilan bogʻliq kompaniyaga ajratilgan. Uylarning tannarxini pasaytirish hisobiga bir milliard som tejalgani haqida hisobot berilgan Botken keysida esa asosiy ijrochi sifatida «Amanat Stroy Invest» firmasi qatnashgan.

Ish boshqarmasi rahbarining pudratchi bilan hech qanday aloqasi yoʻqligi haqidagi ommaviy bayonotlariga qaramay, aynan shu pudratchi eng muhim davlat buyurtmalarini olishda davom etmoqda. Davlat qurilish qoʻmitasining qurilish reyestrida obʼyekt boʻyicha buyurtmachi sifatida rasman idoraviy «Kirgizstroyservis» DK, ijrochi sifatida esa oʻsha «Amanat Stroy Invest» koʻrsatilgan.

### Nega ikkinchi odam hisoblarini koʻrsatishi kerak?

Yetkazib beruvchilarning rasmiy bazasida Kanibek Tumanbayevning familiyasi davlat xaridlari ishtirokchilari orasida koʻrinmaydi. Buni tushunish mumkin: yirik oʻyinchilar shartnomalarni kamdan-kam hollarda oʻz nomlariga rasmiylashtiradilar, hukumatning maxsus qarorlari esa Ish boshqarmasi loyihalarining katta qismini umumiy tender cheklovlaridan olib chiqish imkonini berdi. Biroq umumiy manzara yopiq monopol ekotizim mavjudligiga shubha qoldirmaydi. Ish boshqarmasi eng qudratli moliyaviy, yer va infratuzilma richaglarini jamladi. Tashqi mustaqil investitsiyalar davlat yerlarining barteri yoki yirik tadbirlar uchun yashirin homiylik badallari bilan almashtirilmoqda. Koʻp milliardlik qurilish hajmlari affillangan pudratchilarga topshirilmoqda, ularning rahbarlari tegishli davlat kompaniyalarining boshqaruv organlariga kirmoqda, rasmiy auditorlar esa smetalarning oshirib koʻrsatilganini va havoda muallaq qolgan milliardlab avanslarni qayd etmoqda.

Birinchi manba hujjatlari eʼlon qilinmaguncha, idora rahbarini shaxsiy korruptsiyada huquqiy jihatdan ayblab boʻlmaydi. Ammo ijro etuvchi vertikalning norasmiy yetakchisi maqomi va «har bir tiyinni tejash» haqidagi bayonotlar tizimni shaffof qilishni taqozo etadi. Ish boshqarmasi jamiyatga toʻliq smetalarni, moliyaviy yakuniy dalolatnomalarni, sport oʻyinlari va kontsert maydonchalarining xususiy homiylari nomlarini, poytaxtning elita yerlarini ayirboshlash shartnomalarini va pudratchilarni tayinlash protokollarini taqdim etishi kerak. Aks holda, davlat mablagʻlarini tejash haqidagi tezis milliy resurslarni faqat bir kishining manfaatlari yoʻlida nazoratsiz qayta taqsimlash uchun parda boʻlib qolaveradi. Hozircha — maqomiga koʻra faqat ikkinchi odamning.