Boʻyiga qarab saflanish

Daraja boʻyicha saflanish

2027 yildan boshlab millionlab qozogʻistonliklar kutilmaganda davlat koʻmagisiz qolishi mumkin. Hukumat ijtimoiy yordamni taqsimlashni fuqarolarni farovonlikning turli toifalariga ajratuvchi algoritmga topshirishga qaror qildi.

1 oktyabrdan boshlab qozogʻistonliklarga ijtimoiy toʻlovlar shartlari oʻzgarishi haqida bildirishnomalar kela boshladi. Yangi qoidalar 2027 yil 1 yanvardan kuchga kiradi. Davlat nafaqalarning 39 ta turidan 14 tasi endilikda faqat muhtojlik darajasini hisobga olgan holda tayinlanishi haqida qaror qabul qildi. Rasmiylar buni adolatga intilish bilan izohlamoqda.

Saralashning asosiy vositasi «Oilaning raqamli kartasi» deb nomlangan tizim boʻldi. Bu turli davlat tizimlaridan maʼlumotlarni toʻplaydigan maxsus maʼlumotlar bazasidir. Algoritm oilaning barcha voyaga yetgan aʼzolarining daromadlari, kreditlari, uy-joyi va mashinalari bor-yoʻqligini tahlil qiladi. Ushbu maʼlumotlar asosida har bir oilaga avtomatik ravishda maʼlum miqdorda ball beriladi. Natijada odamlar farovonlikning beshta toifasiga — «A» dan «Ye» harfigacha taqsimlanadi.

Eng eʼtiborlisi shundaki, Mehnat vazirligining maxsus buyrugʻiga koʻra, «A» toifasiga bir nechta kvartirasi va muvaffaqiyatli biznesi boʻlgan badavlat kishilar kiradi... «V» toifasi esa doimiy ish joyi va yagona uy-joyiga ega, ammo hech qanday jamgʻarmasi boʻlmagan oddiy oʻrta sinfdir. Islohot mualliflarining rejasiga koʻra, aynan mana shu ikki guruhga oʻsha oʻn toʻrt turdagi yordam berilmaydi.

Natijada jamiyatning gʻazabini qoʻzgʻatgan gʻalati paradoks yuzaga kelmoqda. Ipotekasi va zimmasida kreditlari boʻlgan oddiy odamlar kiradigan «V» toifasi taʼminlangan fuqarolarga tenglashtirildi. Vaholanki, aynan shu odamlar har oy maoshlarining sezilarli qismini soliqlar va ijtimoiy sugʻurta jamgʻarmasiga ajratmalar sifatida toʻlaydilar. Ammo algoritm qiyin daqiqalarda ularga yordam berish uchun ularni haddan tashqari taʼminlangan deb hisoblaydi. Davlat ularni qonuniy bandligi uchun amalda jazolamoqda.

Buning ustiga, cheklovlar nafaqat bola tugʻilganda beriladigan yoki koʻp bolali oilalar uchun toʻlovlarga taalluqlidir. «Boylar» uchun bekor qilinadigan toʻlovlar roʻyxatiga nogironlik, boquvchisini yoʻqotganlik nafaqalari va hatto dafn marosimi uchun toʻlovlar ham kiritilgan. Algoritm ogʻir qaygʻu yoki yaqinlarining vafoti damlarida ham toʻlov qobiliyatini sovuqqonlik bilan baholaydi. Bu fuqarolarda haqli savol tugʻdiradi: davlat tizimida ozgina boʻlsa-da insoniy munosabat qoldimi oʻzi?!

Raqamli tizimning yana bir yashirin tuzogʻi — uy xoʻjaligidagi barcha kattalarning daromadlarini baholashdir. Agar ayol dekret taʼtiliga chiqsa, eri esa yaxshi rasmiy maosh olsa, tizim ayolni shaxsiy koʻmakdan mahrum qiladi. Uni taʼminlash majburiyati shunchaki qarindoshlarining zimmasiga yuklanadi, bu esa ayolni moliyaviy mustaqillikdan mahrum etadi. Mohiyatan, bu davlat masʼuliyatini fuqarolarning oʻz zimmasiga yuklashga urinishdir. Va bu davlatning oʻzi aholining kredit yuki yuqoriligi haqida gapirayotgan bir paytda yuz bermoqda.

Dekret toʻlovlari bilan bogʻliq vaziyat tizim adolatning asosiy tamoyillarini qanday buzayotganini yaqqol koʻrsatib turibdi. Jurnalist Tamara Vaal butun oʻrta sinfning muammolarini aks ettiruvchi shaxsiy tarixi bilan ochiq oʻrtoqlashdi. U doim rasmiy ravishda ishlagani va kam boʻlmagan ajratmalar toʻlaganini, biroq davlat toʻlovlarga sunʼiy cheklov qoʻyganini soʻzlab berdi. Hisob-kitoblarga koʻra berilishi kerak boʻlgan 300 ming tenge oʻrniga u atigi 80 mingga yaqin tenge olgan. Shu sababli u toʻgʻridan-toʻgʻri tugʻuruqxona palatasida ishga qaytishga majbur boʻlgan, chunki ipoteka oʻz-oʻzidan toʻlanmaydi.

Endi esa, muhtojlik mezoni joriy etilishi bilan vaziyat yanada yomonlashadi. Agar raqamli algoritm oilani yetarlicha taʼminlangan deb hisoblasa, shusiz ham qisqartirilgan toʻlovlar umuman bekor qilinishi mumkin.

Unda qozogʻistonliklarga oila qurish, rasmiy ishlash va yuqori soliqlar toʻlashning nima keragi bor, agar zaif davrda ular hech vaqosiz qolsalar? Bu halol mehnatga boʻlgan ragʻbatning toʻgʻridan-toʻgʻri barbod qilinishi boʻlib, odamlarni daromadlarini soyaga yashirishga undaydi. Ishlayotgan fuqarolarni qoʻllab-quvvatlash oʻrniga, tizimning oʻzi goʻyoki kurashayotgan boqimandalikni ragʻbatlantirmoqda.

Yangi islohot mualliflarining asosiy huquqiy va mantiqiy xatosi ham aynan shunda. Mehnat vazirligi ikkita mutlaqo turli moliyalashtirish manbasini ataylab bir joyga aralashtirib yubordi. Bizda respublika byudjetidan eng kambagʻallarga yordam sifatida beriladigan mablagʻlar bor. Va bizda Davlat ijtimoiy sugʻurta jamgʻarmasi (DISJ) bor boʻlib, u yerga odamlar oʻz maoshlarining bir qismini oʻzlari oʻtkazadilar. Bu davlat puli emas, balki fuqarolarning shaxsiy sugʻurta jamgʻarmalaridir.

Inson ishini yoʻqotganda, dekretga chiqqanda yoki nogironlik olganda, u oʻz sugʻurta jamgʻarmalarini olishi kerak. Kvartirasi yoki mashinasi borligini roʻkach qilib, unga buni rad etish — fuqaro va davlat oʻrtasidagi moliyaviy shartnomaning toʻgʻridan-toʻgʻri buzilishidir. Maʼlum boʻlishicha, odamlar umumiy gʻaznaga pul yigʻadilar, keyin esa algoritm ularni u yerdan chiqarib tashlashga qaror qiladi. Rasmiylar oʻzgalar mablagʻlarini tortib olishni oqlash uchun «manzillilik» atamasidan qulay qalqon sifatida foydalanmoqda.

Shu bilan birga, oʻyin qoidalari eʼlon qilinganiga qaramay, zaiflikni hisoblash metodikasining oʻzi hali ham ishlab chiqilmoqda. Odamlar allaqachon bildirishnomalar olmoqda va OAVda kutilayotgan oʻzgarishlar haqida oʻqimoqda, ammo ular aynan qaysi toifaga kiritilishini bila olmayaptilar. Fuqarolarga aynan nima uchun ball berilgani yoki olib tashlanganini tekshirish imkoniyati berilmayapti.

Ushbu axborot vakuumi jamiyatni sarosimaga soladi va eng yomon stsenariylarni tasavvur qilishga majbur qiladi. Ertaga davlat mashinasi uning hayotini aynan qanday baholashini hech kim bilmaydi.

Ammo Qozogʻiston Mehnat vazirligi bu vaziyatda toʻgʻridan-toʻgʻri javoblardan qochish taktikasini tanlamoqda. Mamlakat nafaqalardan mahrum boʻlishni faol muhokama qilayotgan bir paytda, idora faqat «ichki oʻquv seminarlari» oʻtkazilgani haqida quruq press-relizlar chop etmoqda. Joylardagi amaldorlarga fuqarolarga nisbatan «hassos munosabatda boʻlish» oʻrgatilmoqda, ammo fuqarolarning oʻzlari bilan hech kim ochiq gaplashmayapti. Oddiy ommaviy toʻlovlar kalkulyatori va aniq tushuntirishlarning yoʻqligi aholi oʻrtasidagi vahimani yanada kuchaytirmoqda.

Yil oʻrtasida milliy iqtisodiyot vaziri Serik Jumangarin 2027 yildan boshlab hukumat ijtimoiy xarajatlarni 860 milliard tengega qisqartirishni rejalashtirayotganini eʼlon qildi. Byudjet yuklamani koʻtara olmayapti, shu bois moliya vazirligi oldiga yaqin yillarda taqchillikni keskin kamaytirish vazifasi qoʻyildi. Ushbu ulkan summani oʻz-oʻzini boqa oladiganlarni toʻlovlardan uzib qoʻyish orqali fuqarolarning choʻntagidan undirishga qaror qilindi. Oʻrta sinf shunchaki ushbu tejamkorlikning asosiy homiysiga aylantirildi.

Aytgancha, davlat ijtimoiy xarajatlarni yalpi qisqartirishni boshlaganidan yana bir yaqindagi rasmiy hujjat ham dalolat beradi. Sentyabr oyida idora davlat internatlari va qariyalar uylarida yashovchilarning pensiya va nafaqalarining 70 foizini olib qoʻyishni taklif qildi. Buning tushuntirishi quyidagicha — «bu odamlar shusiz ham toʻliq davlat taʼminotida, ularga toʻlovlarni takrorlashning nima keragi bor?». Bu amaldorlar pul tejashning har qanday imkoniyatini sinchiklab izlayotganini koʻrsatadi — va hech kim bu filtrdan qochib qutula olmaydi.

Taʼkidlash joizki, Qozogʻistonning «Oilaning raqamli kartasi» tayanadigan baholash metodikasi milliy ixtiro emas. U BMT tuzilmalari ishtirokida ishlab chiqilgan va dunyoda «muhtojlikni bilvosita baholash» sifatida tanilgan. Dastlab bu vosita eng kambagʻallar uchun qutqaruv radari sifatida yaratilgan edi. U davlat oʻz tashabbusi bilan yordam taklif qilishi uchun maʼlumotlar bazalaridan «koʻrinmas» odamlarni topishi kerak edi. Yaʼni, tizim dastlab roʻyxatlarni qisqartirish uchun emas, balki yordam qamrovini kengaytirish uchun moʻljallangan edi.

Ammo Qozogʻiston Respublikasi hukumatining moliyaviy bloki ushbu gumanitar gʻoyani mutlaqo boshqa tomonga burib yuborishga muvaffaq boʻldi. Muhtojlarni izlash uchun yaratilgan mexanizm soliq toʻlovchilarni saralab olib tashlaydigan qattiq elakka aylantirildi. Endi algoritm maʼlumotlar ichidan yordamga muhtojlarni emas, balki kimning hisobidan byudjet milliardlarini tejash mumkinligini qidirmoqda. Kambagʻallarga yordam berish ishlayotganlarni tejash bilan almashtirildi.

Bu voqeada Jahon bankining 2023 yilda chop etilgan tavsiyalari ham oʻz rolini oʻynadi. Xalqaro ekspertlar Qozogʻistonga ijtimoiy nafaqalarni shunchaki farzand koʻrgani uchun juda koʻp oʻziga toʻq oilalar olayotganini koʻrsatib, vaziyatni tuzatishni maslahat berishdi. Hukumat bu soʻzlarni toʻlovlarni qisqartirish uchun rasmiy ruxsat sifatida qabul qildi: modmiki nufuzli institut xarajatlarni qisqartirishni maslahat berayotgan ekan, demak, millionlab odamlarni bemalol chizib tashlash mumkin.

Biroq, birinchidan, xalqaro tahlilchilar mahalliy sharoitga mos kelmaydigan iqtisodiy toifalarda fikrlaydilar. Ularning tushunchasida ikkita barqaror maosh va kvartiraga ega oila xavf zonasidan tashqarida. Ammo ular Qozogʻistonda ushbu kvartira odatda yuqori foizli ipotekaga sotib olinishini va barcha qarzlar hamda asosiy xarajatlar toʻlanganidan keyin bunday oʻrta sinfda juda kam boʻsh pul qolishini hisobga olmaydilar.

Ikkinchidan, muhim jihat — Jahon banki ushbu qarorni boʻshagan 177 milliard tengeni kambagʻallikka qarshi kurash dasturlariga qayta taqsimlash uchun taklif qilgan edi. Bizning holatda bu koʻrinmayapti.

Ammo davlat baribir xalqaro institutlarning tavsiyalaridan noommaviy qarorlar uchun qulay niqob sifatida foydalanadi. Zero, pul yetishmasligini ochiq tan olishdan koʻra, «biz tizimni jahon standartlariga muvofiqlashtiryapmiz» deyish ancha osonroq. Biroq fuqarolar bu maʼnolarning almashtirilishini his qilmoqdalar, chunki ularning xarajatlari rasmiy bayonotlarga toʻgʻri kelmayapti. Byudjet koʻrsatkichlarini qutqarishga urinib, rasmiylar oʻz fuqarolarining ishonchiga jiddiy putur yetkazmoqdalar.

Eʼtiborsiz qoldirilgan muqobillar

Amaldorlar «ularda boshqa chora yoʻq edi» deb uzoq vaqt taʼkidlashlari mumkin, ammo jahon tajribasi buning aksini koʻrsatmoqda. Muhtojlikni tekshirish koʻplab mamlakatlarda qoʻllaniladi, biroq buni insonning nafaqa olish huquqining oʻzi bogʻliq boʻlgan murakkab reytingga aylantirish umuman shart emas. Ayniqsa, davlat har kuni barcha sohalarga SI joriy etilishi haqida gapiradigan va fuqarolarning rasmiy daromadlari, mol-mulki va boshqa maʼlumotlarini koʻrishni allaqachon oʻrgangan «raqamli Qozogʻiston»da buni qilish gʻalatidir.

Kambagʻallarga koʻproq yordam berish imkonini beruvchi, ammo asosiy ijtimoiy kafolatlarni toʻgʻri toʻplangan ballar uchun mukofotga aylantirmaydigan ancha tushunarli modellar mavjud. Eng yaqqol misol — Qozogʻiston hozir borayotgan yoʻlni allaqachon sinab koʻrgan Moʻgʻulistondir.

Moʻgʻulistonda ham bolalar nafaqasini oilaning moddiy ahvolini baholashni hisobga olgan holda berishga qaror qilishgan edi. Hisob-kitobda daromadlar, mol-mulk va boshqa maʼlumotlar inobatga olingan. Ammo tizim xato qildi: bir-biriga oʻxshash oilalar turli natijalar oldi, davlat maʼlumotlar bazalaridagi maʼlumotlar eskirgan boʻlib chiqdi, odamlarning oʻzlari esa nega birlariga pul berilishi, boshqalariga esa yoʻqligini tushunishmadi. 2023 yilda rasmiylar toʻlovni faqat 91% bolalarga qoldirishga qaror qilishdi, biroq bir necha oydan keyin bu modeldan voz kechib, nafaqani yana hammaga tarqatishdi.

Litva xuddi shu muammoni ancha osonroq hal qildi: asosiy nafaqani har bir bola oladi, muhtoj oilalar esa ustiga qoʻshimcha yordam oladilar.

Yaʼni, davlat oiladan toʻlovni faqat u yaxshiroq daromad topgani yoki oʻz uyiga ega boʻlgani uchun tortib olmaydi. U asosiy kafolatni saqlab qoladi, daromad past boʻlganda, koʻp bolalilikda yoki bola nogiron boʻlganda esa koʻproq qoʻshimcha toʻlaydi. Bundan tashqari, u yerda muhtojlikni baholashda mehnat daromadining bir qismi hisobga olinmaydi, toki rasmiy maoshning oshishi darhol barcha koʻmakning yoʻqolishiga olib kelmasin.

Estoniya tajribasi shuni koʻrsatadiki, hatto rivojlangan raqamli davlat ham barcha ijtimoiy huquqlarni bitta farovonlik reytingiga keltirishi shart emas.

Xuddi shunday, Estoniyada bolaga beriladigan nafaqa ota-onaning daromadidan qatʼi nazar toʻlanadi. Shu bilan birga, boshqa toʻlovlar oʻz asoslari boʻyicha hisoblanadi: ota-onalik kompensatsiyasi avvalgi daromadga, nogironlik boʻyicha koʻmak — nogironlikning oʻziga, kam taʼminlanganlarga yordam — daromadga bogʻliq. Yaʼni, mutlaqo turli hayotiy vaziyatlarni «qanchalik yaxshi yashayapsiz» degan bitta umumiy shkaladan oʻtkazishga urinishmayapti.

Qozogʻiston ham xuddi shu yoʻldan borishi mumkin edi: bola tugʻilganda, nogironlikda yoki boquvchisini yoʻqotganda beriladigan asosiy toʻlovlarni saqlab qolish, «Oilaning raqamli kartasi»dan esa haqiqatan ham ogʻirroq sharoitda yashayotganlarga avtomatik ravishda qoʻshimcha pul tayinlash uchun foydalanish. Unda C, D va Ye toifalari koʻproq olgan boʻlardi, ammo V toifasidagi oilaga kvartira, avtomobil yoki normal maosh uni hali boy qilmasligini davlatga isbotlashiga toʻgʻri kelmasdi.

Bolalar nafaqasi uchun murakkab qoidalarni joriy etishga uringan, ammo oʻz vaqtida toʻxtagan Polsha tajribasi ham qiziqarli.

Dastlab u yerda bolalar toʻlovlarining bir qismi oila daromadiga bogʻliq edi. Shunga qaramay, polyaklar maʼlumotlar bazalari, algoritmlar va tekshiruvchi xodimlarni saqlash byudjetga juda qimmatga tushishini hisoblab chiqishdi. Natijada 2019 yilda ular har bir bola uchun hech qanday shartlarsiz bir xil nafaqa joriy etishdi. Buning uchun pulni ota-onalarning choʻntagidan emas, balki xufiyona iqtisodiyotga qarshi qattiq kurash va yirik biznes uchun soliq tirqishlarini yopish hisobiga topishdi.

Bizning hukumatimiz ham yetishmayotgan mablagʻlarni onalar va nogironlardan emas, balki boshqa joylardan qidirishi kerak edi. Xususan, hali ham saxiy moliyalashtirilishda davom etayotgan davlat kompaniyalarining xarajatlarini qisqartirishda ulkan zaxiralar yashiringan. Ammo progressiv iqtisodiy qarorlar oʻrniga balli tizimning tanlanishi rasmiylarning murakkab yoʻllarni izlashni istamasligini yana bir bor koʻrsatmoqda. Va vazirlikning sukut saqlashi — amaldorlarning oʻzlari tanlangan qarorning bahsliligidan va adolatga boʻlgan ishonchning barbod boʻlishidan qoʻrqishlarining yaqqol belgisidir.