Chad Xalqaro jinoiy suddan chiqishini ma’lum qildi
**Chad Xalqaro Jinoiy Suddan Chiqishini E’lon Qildi**
Chad Tashqi ishlar vazirligi 27-iyul kuni Birlashgan Millatlar Tashkiloti bosh kotibiga Xalqaro jinoiy sud (XJS) a’zoligidan chiqish niyatida ekanligini ma’lum qildi. Bu haqda Deutsche Welle xabar berdi.
Bu qaror bilan Chad bir yil ichida XJSdan chiqqan to‘rtinchi fransuz tilida so‘zlashuvchi Afrika davlatiga aylandi. Avvalroq, 2025-yil sentyabr oyida Burkina-Faso, Mali va Niger xuntalari ham sud bilan kelishilgan holda a’zolikni tark etgan edi.
2002-yildan beri faoliyat yuritib kelayotgan XJS harbiy jinoyatlar va insoniyatga qarshi jinoyatlarda ayblangan shaxslarni javobgarlikka tortish bilan shug‘ullanadi.
**Hukumatning Izohi**
Tashqi ishlar vazirligi ushbu qaror XJSning 2002-yildan boshlangan faoliyati va uning samarasiz ish jarayoni har tomonlama o‘rganib chiqilgach qabul qilinganini bildirdi. Vazirlik bayonotiga ko‘ra, sud xolis ish olib bormayapti va har bir mintaqaga har xil munosabatda bo‘lmoqda.
Tashkil etilganidan beri ochilgan 13 ta tergov ishidan 9 tasi Afrika davlatlariga tegishli. Qolgan 4 tasi esa boshqa mintaqalarga oid bo‘lib, ular bo‘yicha hozircha hech qanday amaliy siljish yo‘q.
Shuningdek, sud tergovlari natijasida hibsga olingan 7 kishidan faqat bir nafari Afrika qit’asidan tashqaridagi hududga tegishli. Tashqi ishlar vazirligi bu holat XJS e’tibori doimiy ravishda “umuman Janubiy yarimshar va xususan Afrika qit’asiga” qaratilganini ko‘rsatadi, deb ta’kidladi. Chad, shuningdek, Afrika Ittifoqining boshqa a’zolarini ham namuna olishga chaqirdi.
“Chadning ushbu qat’iy qarori jabrlanganlarga nisbatan adolatni ta’minlashdek axloqiy burchdan voz kechishni anglatmaydi. Aksincha, bu milliy sud tizimlari va Afrika adliya mexanizmlari ushbu vazifani sharaf bilan bajarishga to‘liq qodir ekaniga bo‘lgan ishonchni aks ettiradi”, deyiladi Tashqi ishlar vazirligi matbuot kotibi Ibrohim Adam Mahamat imzolagan bayonotda.
**AQShning Roli**
O‘tgan hafta mamlakat Tashqi ishlar vazirligi XJS masalasini ko‘targan edi. Chad vaziri va AQShning Afrika bo‘yicha vakili Frenk Garsiya o‘rtasidagi muzokaralardan so‘ng Njamena hukumati Vashington ularni XJS a’zoligini qayta ko‘rib chiqishga undaganini bildirdi.
“AQSh tomoni ushbu muassasa faoliyatidan xavotir bildirdi va Chadning Rim statutiga sodiqligini qayta ko‘rib chiqishini so‘radi”, deb yozadi vazirlik.
Chad esa ushbu iltimos mas’ul idoralar tomonidan o‘rganib chiqilishini ma’lum qilgan. Ma’lumot o‘rnida, AQSh, Rossiya va boshqa bir qancha davlatlar Rim statutini ratifikatsiya qilmagan va XJSga to‘liq a’zo bo‘lmagan. Biroq Vashingtonning avvalgi administratsiyalari sud ishini keng qo‘llab-quvvatlagan.
XJS Isroil bosh vaziri Binyamin Netanyaxu va sobiq mudofaa vazirini hibsga olishga order berganidan so‘ng, ayniqsa 2024-yil noyabrida Donald Tramp ikkinchi muddatga saylangach, AQSh munosabati o‘zgardi. Ikkinchi Tramp administratsiyasi mustaqil XJSni ham, Rim statuti mexanizmi kelishilgan BMTni ham tez-tez tanqid qilib keladi.
Hozir Chadda nomiga fuqarolik hukumati bo‘lsa-da, harbiylar bilan yaqin aloqada bo‘lgan bir oila 35 yildan ortiq vaqtdan beri hokimiyatni boshqarib kelmoqda. Sobiq prezident Idriss Debi 1990-yil oxirida harbiy to‘ntarish orqali hokimiyatga kelgan. U 2021-yil aprelida vafot etgani haqida xabar berilgunga qadar 30 yildan ortiq vaqt davomida lavozimda bo‘lgan.
Chad manbalariga ko‘ra, sobiq general mamlakat shimolidagi isyonchilarga qarshi jangovar front chizig‘ida halok bo‘lgan. Debining o‘limidan so‘ng hukumat tarqatib yuborildi va uning o‘g‘li, zobit Mahamat Idriss Debi o‘tish davri harbiy kengashi rahbari etib tayinlandi.
2022-yil oktyabr oyida u o‘zining muvaqqat vakolatlarini uzaytirdi. Bu esa ommaviy noroziliklarga sabab bo‘ldi va ular shafqatsizlarcha bostirildi. Oqibatda o‘nlab odamlar halok bo‘ldi hamda bir nechta muxolifat partiyalari taqiqlandi. Avvalroq Putin va Netanyaxuni hibsga olishga order bergan XJS prokurori lavozimidan chetlatilgani haqida xabar berilgandi.