Markaziy Osiyoda suv emas, balki taqchillikka tayyorlik yetishmayapti

Markaziy Osiyoda suv tanqisligidan koʻra, unga tayyorgarlik darajasi pastroq

Markaziy Osiyo aholisining deyarli beshdan toʻrt qismi transchegaraviy suv tizimlariga bogʻliq. Shu bilan birga, mintaqaning ayrim hududlarida kuchli qurgʻoqchiliklar har besh-olti yilda takrorlanib turadi, suv sektoriga esa 2,6 milliard dollargacha investitsiya yetishmayapti. Endilikda masala nafaqat mintaqada qancha suv qolishida, balki suv kamayganda uning infratuzilmasi ishlay olishi yoki olmasligida qoldi.

Markaziy Osiyo oʻzining koʻplab zaif nuqtalari qayerda ekanligini allaqachon tushunib yetgan

Markaziy Osiyoda suv mavzusining muhokamasi yangi bosqichga chiqmoqda. Mintaqada iqlim bosimi kuchayayotganini isbotlovchi dalillar yetishmovchiligi endi sezilmayapti. Ancha murakkabroq masala shundaki, institutlar, infratuzilma va investitsiyalar suv xoʻjaligi, qishloq xoʻjaligi va energetikada allaqachon namoyon boʻlayotgan xavf-xatarlarga yetarlicha tez moslasha oladimi-yoʻqmi.

Ostonada boʻlib oʻtgan Mintaqaviy ekologik sammit (RES-2026) va Iqlim oʻzgarishi boʻyicha Markaziy Osiyo konferentsiyasida (CACCC-2026) yangragan baholashlar ushbu zaiflik koʻlamini koʻrsatmoqda. Mintaqa aholisining qariyb 81 foizi Tyanshan va Pomir-Oloydan boshlanuvchi transchegaraviy suv tizimlariga bogʻliq. Shu bilan birga, alohida davlatlarning davlat chegaralari tashqarisidan keladigan suvga qaramlik darajasi sezilarli darajada farq qiladi. Bu esa suv xavfsizligini faqatgina alohida davlatlarning ichki siyosati bilan hal qilib boʻlmaydigan mintaqaviy infratuzilmaviy vazifaga aylantiradi.

Bunday qaramlik ayniqsa quyi oqimda joylashgan mamlakatlarda juda yuqori. Konferentsiyalarda taqdim etilgan baholashlarga koʻra, tashqi suv qaramligi Turkmanistonda 97 foizga, Oʻzbekistonda esa qariyb 80 foizga yetadi; Qozogʻiston ham transchegaraviy suv oqimiga sezilarli darajada bogʻliq.

Ushbu koʻrsatkichlar muhimdir, chunki ular faqat milliy darajadagi moslashishning chegaralarini koʻrsatadi: mamlakat kanallar, nasos stantsiyalari va suv omborlarini modernizatsiya qilishi mumkin, ammo butun tizimning ishonchliligi baribir yuqori oqimda sodir boʻlayotgan jarayonlar bilan belgilanadi.

Qurgʻoqchilikni takrorlanuvchi tizimli xavf sifatida rejalashtirish kerak

Agar qurgʻoqchilikka istisnoiy favqulodda vaziyat sifatida emas, balki rejalashtirishda hisobga olinishi kerak boʻlgan muntazam takrorlanuvchi sharoit sifatida qaralsa, boshqaruv modelini oʻzgartirish zarurati yanada yaqqol namoyon boʻladi. Xalqaro suv resurslarini boshqarish institutining baholashlari shuni koʻrsatadiki, Markaziy Osiyo hududining taxminan 30 foizida qurgʻoqchilik ehtimoli 50 foiz va undan yuqori koʻrsatkich bilan tavsiflanadi. Mintaqaning ayrim qismlarida kuchli qurgʻoqchiliklar har besh-olti yilda takrorlanadi, qurgʻoqchilik esa mintaqadagi favqulodda vaziyatlardan jabr koʻrganlar umumiy sonining 70 foizigacha toʻgʻri keladi.

Bunday tez-tez takrorlanish sharoitida faqat inqiroz boshlanganidan keyin chora koʻrish qimmatga tushuvchi strategiyaga aylanadi. Hukumatlar va havza tashkilotlari favqulodda choralarni qaysi koʻrsatkichlar ishga tushirishini, suv omborlarining ish tartibi qanday oʻzgarishini, qishloq xoʻjaligi va energetikaning raqobatdosh ehtiyojlari qanday muvozanatlashtirilishini hamda mamlakatlar qaysi maʼlumotlarni almashish majburiyatini olishini oldindan tushunishlari kerak. Oldindan kelishilgan tartib-taomillarsiz, har bir kamsuv yil siyosiy va iqtisodiy bosim sharoitida muzokaralarning yangi bosqichiga aylanish xavfini tugʻdiradi.

Infratuzilmaviy oqibatlar ham kam ahamiyatga ega emas. Qurgʻoqchilikka tayyorgarlik koʻrish — bu nafaqat prognoz qilish demakdir. U kattaroq oʻzgaruvchanlik sharoitida ishlay oladigan suvni saqlash va tashish tizimlarini, raqamli monitoringni, ishonchli gidrometeorologik maʼlumotlarni va oldini olish mumkin boʻlgan yoʻqotishlarni kamaytirish imkonini beruvchi irrigatsiya tarmoqlarini talab qiladi. Boshqacha aytganda, iqlimga moslashish tobora koʻproq suv xoʻjaligining jismoniy va operatsion arxitekturasiga toʻgʻridan-toʻgpi singdirilishi kerak.

Transchegaraviy qaramlik iqtisodiy ragʻbatlar muammosini keltirib chiqarmoqda

Markaziy Osiyoning suv geografiyasi xarajatlar yuzaga keladigan joy va foyda olinadigan joy oʻrtasida barqaror nomutanosiblikni shakllantiradi. Yuqori oqimdagi davlatlar suv oqimini tartibga solishga qodir boʻlgan suv omborlari va gidroenergetika infratuzilmasini saqlab turadi, quyi oqimdagi iqtisodiyotlar esa sugʻorish uchun yozgi suv chiqarishdan sezilarli foyda koʻradi. Iqlim oʻzgaruvchanligi kuchaygan sari, taqsimlashning qatʼiy mexanizmlari kamroq barqaror boʻlib bormoqda, chunki suvni saqlash, uni yetkazib berish muddatlari va oqimni tartibga solishning iqtisodiy qiymati ham oʻzgarmoqda.

CACCC-2026 anjumanida Qirgʻizistonning sobiq tashqi ishlar vaziri Alikbek Jekshenkulov Qirgʻiziston nuqtai nazaridan ushbu asimmetriyaga eʼtibor qaratdi: Qirgʻiziston Norin va Qoradaryo daryo tizimlari orqali Sirdaryo oqimining taxminan 47 foizini shakllantiradi, ayni paytda mavjud mexanizmlar doirasida taqsimlanadigan havza oqimining 2 foizdan kamrogʻini oladi. Ushbu raqamlarning siyosiy talqinidan qatʼi nazar, asosiy muammo ayon: mintaqaviy suv xizmatlarini koʻrsatish xarajatlari va ulardan olinadigan iqtisodiy foyda turli tomonlar oʻrtasida taqsimlanganda hamkorlik qilish qiyinlashadi.

Aynan shuning uchun Qambarota GES-1 kabi loyihalar nafaqat elektr energiyasi ishlab chiqarish nuqtai nazaridan muhimdir. Birgalikdagi investitsiyalar mamlakatlar suvni saqlash, mavsumiy tartibga solish, elektr energiyasi yetkazib berish va quyi oqimda suv taʼminoti ishonchliligi qiymatini aniqroq belgilashi mumkin boʻlgan maydonni yaratishi mumkin. Maqsad suvning oʻzini tovarga aylantirish emas, balki muvofiqlashtirilgan infratuzilma tomonidan yaratiladigan xizmatlarni xarajatlar, masʼuliyat va foydalarni taqsimlash boʻyicha muzokaralar uchun yetarlicha oʻlchanadigan qilishdan iborat.

Investitsiyaviy uzilish suv xavfsizligi muammosining bir qismiga aylanmoqda

Jismoniy infratuzilma sezilarli darajada koʻproq kapital talab qiladi. RES-2026 koʻrgazmasida taqdim etilgan mintaqaviy baholashlarga koʻra, Markaziy Osiyo suv sektorini moliyalashtirish taqchilligi taxminan 2–2,6 milliard dollarni tashkil etadi. Eskirayotgan irrigatsiya infratuzilmasi muammoni yanada chuqurlashtirmoqda: Qozogʻistonning ayrim tizimlarida sugʻorish samaradorligi taxminan 55 foiz darajasida qolmoqda, suv yoʻqotishlari esa 40 foizga yetishi mumkin.

Ushbu raqamlar shuni koʻrsatadiki, mintaqaning moslashish muammosi shunchaki loyihalarning yetishmasligida emas. Bu shuningdek, investitsiya loyihalarini moliyalashtirish va tayyorlash muammosidir. Modernizatsiya qilish tartibga solish noaniqligi, valyuta xavf-xatarlari, uzoq muddatli moliyalashtirishdan foydalanishning cheklanganligi va xavflarni taqsimlash mexanizmlarining yetarlicha rivojlanmagani sharoitida kapital uchun raqobatlashadi. Konferentsiyalarda ushbu uzilishni qisqartirishga yordam beradigan vositalar sifatida iqlim kafolatlari, yashil investitsiya fondlari, ESG maʼlumotlarini oshkor qilishni kuchaytirish, aralash moliyalashtirish va islom moliyaviy vositalari muhokama qilindi.

Kengroq investitsiya kun tartibining koʻlami allaqachon sezilarli. CACCC-2026 koʻrgazmasidagi mintaqaviy taqdimotga koʻra, Jahon bankining Markaziy Osiyodagi faol portfeli suv xavfsizligi, elektr energetika tizimlarining bogʻliqligi, yerlarni qayta tiklash va iqlim barqarorligi kabi sohalarda umumiy qiymati qariyb 10,3 milliard dollarlik 79 ta loyihani oʻz ichiga oladi. Alohida investitsiyalar yakkalangan milliy loyihalar boʻlib qolmasdan, yagona mintaqaviy moslashish tizimining elementlariga birlasha olishi yoki olmasligi masalasi tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda.

Hamkorlikning ham, uning yoʻqligining ham iqtisodiy bahosi bor

Yakuniy hisobda, yanada amaliy mintaqaviy model foydasiga eng kuchli dalil iqtisodiyot boʻlishi mumkin. Jahon bankining CACCC-2026 koʻrgazmasida taqdim etilgan baholashlariga koʻra, suv sektoridagi yetarli boʻlmagan hamkorlik Markaziy Osiyoga kamida 4,5 milliard dollar boy berilgan daromad keltirmoqda. Shu bilan birga, mintaqaviy elektr energiyasi savdosini kengaytirish kamida 15 milliard dollar iqtisodiy foyda keltirishi mumkin.

Ushbu koʻrsatkichlarni toʻgʻridan-toʻgʻri taqqoslanadigan toifalar sifatida qabul qilmaslik kerak. Biroq, ular bir xil asosiy tamoyilni namoyish etadi: muvofiqlashtirish oʻlchanadigan iqtisodiy qiymatga ega. Birgalikdagi infratuzilma, elektr energiyasi savdosi, suv omborlarini boshqarish va qurgʻoqchilik paytidagi harakatlarni rejalashtirish alohida milliy tizimlar oʻzlari mustaqil ravishda xuddi shunday samarali tarzda qoʻlga kirita olmaydigan foydalarni yaratishga qodir.

Bu moslashish haqidagi suhbatga boʻlgan yondashuvning oʻzini ham oʻzgartiradi. Mintaqaviy hamkorlik koʻpincha diplomatik maqsad, infratuzilma esa investitsiyalarning texnik masalasi sifatida qabul qilinadi. Markaziy Osiyoda bu ikki soha tobora bir-biridan ajralmas boʻlib bormoqda. Suv omborini ekspluatatsiya qilish qoidalari, transchegaraviy elektr uzatish liniyasi, umumiy qurgʻoqchilik indikatori yoki irrigatsiyani modernizatsiya qilish dasturi — bularning barchasi mamlakatlar oʻrtasida iqlim xavf-xatarlari va iqtisodiy qiymatning taqsimlanishini oʻzgartirishga qodir.

Moslashishga navbatdagi deklaratsiya emas, balki ishchi model kerak

Markaziy Osiyoda mintaqaviy institutlar yoki siyosiy muloqot tanqisligi yoʻq. Ancha murakkab vazifa — hamkorlikni suv taqchilligi sharoitida ham ishlashda davom etadigan tizimlarga aylantirishdir. Buning uchun umumiy maʼlumotlar standartlari, kelishilgan qurgʻoqchilik chegaraviy koʻrsatkichlari, suv omborlarini ekspluatatsiya qilishning shaffof qoidalari, investitsiya portfellari, moliyalashtirish mexanizmlari va inqiroz boshlanishidan oldin masʼuliyatning aniq taqsimlanishi zarur. Aynan shunday amaliy elementlar konferentsiyada taqdim etilgan qarorlar mantiqiga allaqachon kiritilgan.

Mintaqaning iqlim kelajagi muzliklarning chekinishi, daryo oqimining oʻzgarishi, haddan tashqari issiqlik va qurgʻoqchilikning yanada beqaror sharoitlari bilan belgilanadi. Biroq, iqtisodiy oqibatlar nafaqat mavjud suv hajmiga, balki uning transchegaraviy darajada qanchalik samarali saqlanishi, tashilishi, taqsimlanishi va boshqarilishiga bogʻliq boʻladi.

Markaziy Osiyo uchun asosiy xavf endi yaqinlashib kelayotgan taqchillik haqida maʼlumot yetishmasligida emas. Transchegaraviy qaramlik koʻlami, qurgʻoqchiliklarning takrorlanishi, infratuzilmaviy yoʻqotishlar va investitsiyaviy uzilishlar katta darajada allaqachon maʼlum.

Endi boshqa narsa — davlatlarning navbatdagi kamsuv yil inqirozga aylanishidan oldin tizimni tayyorlash qobiliyati sinovdan oʻtkaziladi. Kanallar va suv omborlari yanada beqaror oqim sharoitida ishlashi, suvni taqsimlash qoidalari taqchillik sharoitida barqarorlikni saqlashi, investitsiya mexanizmlari esa loyihalarni favqulodda vaziyat yuzaga kelganidan keyin emas, balki undan oldin moliyalashtirishi kerak.

Paysalga solishning bahosi endi nafaqat kub metr suv bilan oʻlchanmoqda. Jahon banki bahosiga koʻra, suv xoʻjaligidagi yetarli boʻlmagan hamkorlik Markaziy Osiyoni kamida 4,5 milliard dollarlik iqtisodiy foydadan mahrum qilmoqda. Shu bois, mintaqaning moslashishining keyingi bosqichi hamkorlik toʻgʻrisidagi yangi deklaratsiyalar soni bilan emas, balki uning infratuzilmasi va kelishuvlari navbatdagi jiddiy suv taqchilligiga bardosh bera olishi bilan belgilanadi.