Nega biz birgina ilmiy tadqiqotga ko‘r-ko‘rona ishonmasligimiz kerak?
Muammo shundaki, aksariyat OAVlar va jurnalistlar har bir yangi tadqiqotni umumiy bilimlar to‘plamidan ajratgan holda,
Nega biz bitta ilmiy tadqiqotga ko‘r-ko‘rona ishonmasligimiz lozim?
Yangiliklar lentasini kuzatar ekansiz, fan va salomatlik haqidagi xabarlar sizni tez-tez chalg‘itishi mumkin: bir haftada kofe foydali deyilsa, keyingi haftada u yurakka zarar yetkazadi, deb yoziladi.
Aeon nashrida e’lon qilingan tahliliy maqolada qayd etilishicha, vaqt o‘tishi bilan yangi ilmiy tadqiqotlar bir-biriga ziddek ko‘rinishi bizni qaysi dalillarga ishonishni bilmaydigan holatga olib keladi.
Asosiy muammo shundaki, ko‘plab OAV va jurnalistlar har bir yangi tadqiqotni umumiy bilimlar majmuasidan ajratib, uni yolg‘iz sensatsiya sifatida taqdim etadi...
Paratsetamol va shov-shuvli sarlavhalar
Bunga bir misol: 2025-yil sentyabrida AQSh Oziq-ovqat va farmatsevtika sohasi xodimlari homiladorlik paytida paratsetamol qabul qilish bolada autizm xavfini oshirishi mumkinligi haqida ogohlantirishga chaqirdi. Inqilobiy sarlavhalar darhol butun dunyoga yoyildi.
Lekin mutaxassislar fanga chuqurroq nazar tashlaganida, mutasaddilar faqat ayrim tadqiqotlarni tanlab olib, yuzlab boshqa ishonchli manbalarni chetda qoldirgani ma’lum bo‘ldi. Bir necha oy o‘tib, olimlar mavjud barcha ma’lumotlarni jamlab, katta sharh chiqardilar: paratsetamol va autizm o‘rtasida to‘g‘ridan-to‘g‘ri aniq bog‘liqlik yo‘q. Ammo shu orada minglab homilador ayollar eng xavfsiz deb hisoblangan og‘riq qoldiruvchi doridan asossiz xavotirga tushib, uning homilaga zarar yetkazishiga ishonib ulgurgan edi.
Har yili dunyo bo‘ylab qancha ilmiy maqola va tadqiqotlar chop etiladi. Faqat 2025-yilning o‘zida dunyo miqyosida 7 milliondan ortiq ilmiy maqola e’lon qilindi — bu kuniga 19 000 tadan ziyod degani. Bunday ulkan axborot dengizida puxta metodologiyaga ega tadqiqotlar bilan birga, shoshma-shosharlik bilan qilingan va tasdiqlanmagan xulosalar ham mavjud.
Xo‘sh, tadqiqotga tayanish xavfli bo‘lsa, haqiqatni qanday aniqlash mumkin? Bu savolga 1976 yilda ma’lumotlar tahlilchisi Jin Glass javob topdi. O‘sha paytda psixoterapiyaning foydasi borasida qarama-qarshi fikrlar ko‘p edi. Ayrim olimlar oddiy ovoz sanash usulidan foydalangan: psixoterapiya yordam berdi degan tadqiqotlar sonini yordam bermadi deganlari bilan solishtirishgan. Ammo bu usul ishonchsiz edi, chunki u ta’sir kuchini hisobga olmasdi.
Jin Glass va uning turmush o‘rtog‘i 370 dan ortiq tadqiqotni yig‘ib, ularning natijalarini yagona standart o‘lchovga keltirish va o‘rtacha qiymatni hisoblash usulini ishlab chiqishdi. Bu turli valyutalarni dollarga aylantirib, so‘ng umumiy summani hisoblashga o‘xshardi. Glass bu usulni meta-tahlil, ya’ni tahlillar tahlili, deb atadi.
Shu tariqa tizimli sharh tushunchasi mustahkamlandi. Bu shunchaki bitta tadqiqotga suyanish emas, balki dunyo bo‘ylab shu mavzudagi barcha e’lon qilingan va e’lon qilinmagan manbalarni yig‘ib, ularning sifatini saralash va yagona, xolis xulosaga kelishdir.
Asossiz maslahat va 50 ming chaqaloq fojiasi
Tizimli sharhning naqadar muhimligini tibbiyot tarixidagi eng ayanchli xatolardan biri yaqqol ko‘rsatadi.
1957-yilda mashhur pediatr Benjamin Spok o‘zining bestseller kitobida ota-onalarga chaqaloqlarni chalqancha emas, qorni bilan uxlatishni tavsiya qilgan. O‘nlab yillar davomida millionlab ota-onalar shu maslahatga amal qilishdi. Faqat 1980-1990 yillarga kelibgina, bu holat go‘daklarning to‘satdan o‘limi sindromiga sabab bo‘layotgani aniqlandi.
Fojianing eng achinarli tomoni shundaki, agar olimlar alohida maqolalarni kutib o‘tirmasdan, mavjud dalillarni oldinroq sintez qilganida, qorni bilan uxlatish va go‘daklar o‘limi o‘rtasidagi xavfli bog‘liqlik 1970 yildayoq ma’lum bo‘lardi. Tadqiqotchilar hisob-kitobiga ko‘ra, dalillar o‘z vaqtida umumlashtirilganda, kamida 50 000 nafar chaqaloqning hayotini saqlab qolish mumkin edi.
Shundan so‘ng tibbiyotda Cochrane Collaboration kabi xalqaro tizimli sharhlar tarmog‘i shakllandi. Bugungi kunda shifokorlar qo‘llaydigan tashxis va davolash bo‘yicha ko‘rsatmalar aynan shunday aniq dalillar poydevoriga tayanadi.
Bu tajriba boshqa sohalarda qanday ishlamoqda?
Dalillarni sintez qilish faqat tibbiyot bilan cheklanib qolmadi: Buyuk Britaniyaning «Ta’lim jamg‘armasi» (EEF) minglab pedagogik tadqiqotlarni birlashtirib, maktablar uchun eng samarali metodikalarni aniqladi. Masalan, o‘quvchilarga «metakognitsiya»ni (qanday qilib to‘g‘ri o‘rganishni tushunish) o‘rgatish bir o‘quv yilida qo‘shimcha 8 oylik progress berishi isbotlandi.
Iqlim va ekologiya sohasida esa iqlim o‘zgarishi bo‘yicha ekspertlar guruhi minglab ekologik tadqiqotlarni jamlab, inson omilining global isishga ta’sirini shubhasiz dalillar bilan isbotlab berdi.
Kelajak va Sun’iy intellekt
Tizimli sharhlarning yagona katta kamchiligi — ularga ketadigan vaqt. Bitta tizimli sharhni tayyorlash va barcha tadqiqotlarni qayta tekshirish o‘rtacha 2-3 yil vaqt oladi.
Bugungi kunda sun’iy intellekt ushbu jarayonni tezlashtirish uchun sinovdan o‘tkazilmoqda. Kelajakda AI millionlab maqolalarni saralab, bir soniyada ishonchli sintez taqdim etishi mumkin. Ammo hozircha mavjud AI vositalarida gallyusinatsiya, ya’ni soxta ma’lumot to‘qish xavfi yuqoriligicha qolmoqda.
Yangiliklar lentasidagi navbatdagi «sensatsiya» yoki «inqilobiy kashfiyot»ni o‘qiganingizda, to‘xtab o‘zingizga savol bering: «Bu shunchaki alohida olingan bitta tadqiqotmi yoki butun ilmiy hamjamiyatning umumlashtirilgan xulosasimi?»
Fanga va o‘z salomatligimizga oid to‘g‘ri qarorlar qabul qilish uchun shov-shuvli sarlavhalar ortidan quvmay, mavjud bilimlarning to‘liq manzarasiga qarashni o‘rganishimiz kerak.